Mỗi ngày TP HCM phát sinh khoảng 14.000 tấn rác sinh hoạt nhưng gần 60% trong số đó vẫn kết thúc hành trình tại các bãi chôn lấp.
- Miền Bắc chuyển từ mưa dông sang nắng nóng diện rộng từ 9/8
- Tuyên 3 án tử hình cho đường dây ma túy xuyên quốc gia ở TPHCM
- Nghề đan nơm Hoàng Tiến tìm sức sống mới trên chợ số
Từ 6h sáng, nhóm thu gom rác dân lập Tài Dung ở phường Thới An len lỏi qua từng con hẻm, gom rác của hơn 500 hộ dân, khoảng 5,5 tấn mỗi ngày. Rác được ép tại trạm trung chuyển An Phú Đông rồi vận chuyển hàng chục km đến Khu liên hợp xử lý chất thải Đa Phước, huyện Bình Chánh cũ.
Đây chỉ là một mắt xích trong mạng lưới thu gom 14.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày của toàn thành phố sau sáp nhập, tương đương hơn 20% lượng rác cả nước. Ông Trần Anh Đức, Phó trưởng phòng Quản lý chất thải rắn thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP HCM, cho biết mỗi khu vực trước sáp nhập từng hình thành một mô hình xử lý rác riêng biệt, chưa đồng nhất về công nghệ.
TP HCM hiện có gần 14 triệu dân, bình quân mỗi người thải ra khoảng một kg rác một ngày. Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu, thành phố trở thành địa phương phát sinh rác sinh hoạt lớn nhất cả nước, với khu vực TP HCM cũ đóng góp 10.500 tấn, Bình Dương 2.400 tấn và Bà Rịa – Vũng Tàu 1.100 tấn mỗi ngày.
Rác từ hộ gia đình, chợ, hàng quán được lực lượng dân lập, công ích và hợp tác xã đưa về khoảng 750 điểm tập kết cùng 43 trạm trung chuyển trước khi ép kín, chuyển đến bốn khu xử lý tập trung. Ba mô hình xử lý khác nhau đang cùng tồn tại: khu vực TP HCM cũ kết hợp chôn lấp, sản xuất phân compost và đốt; Bà Rịa – Vũng Tàu cũ tại Tóc Tiên vẫn chủ yếu chôn lấp; riêng Bình Dương theo hướng kinh tế tuần hoàn, phân loại thu hồi vật liệu tái chế, sản xuất phân compost và đốt thu hồi năng lượng, chỉ chôn lấp phần chất thải trơ không thể xử lý cách khác.
Tính đến tháng 3/2026, khoảng 5.700 tấn rác mỗi ngày, tương đương 41%, được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện và sản xuất phân compost. Phần còn lại, khoảng 8.300 tấn, chiếm 59%, vẫn phải chôn lấp. Trước đó, thành phố từng đặt mục tiêu đến năm 2025 xử lý ít nhất 80% rác bằng công nghệ đốt phát điện, nhưng tiến độ các dự án nhà máy đốt rác bị vướng thủ tục quy hoạch điện lực nên chưa đạt được.
Nghịch lý nằm ở chỗ thành phố đã đặt mục tiêu giảm chôn lấp từ nhiều năm trước, nhưng tỷ lệ rác chôn lấp thực tế vẫn ở mức cao. Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn, Đại học Quốc gia TP HCM, nếu coi rác là một dòng vật chất thì phần lớn chất thải hiện vẫn đi theo đường thẳng từ hộ gia đình đến nơi xử lý cuối cùng, thay vì quay lại nền kinh tế dưới dạng nguyên liệu hay năng lượng mới. Nguyên nhân một phần đến từ việc phân loại rác tại nguồn chưa hiệu quả, khiến các loại chất thải bị trộn lẫn, làm giảm khả năng tái chế và thu hồi tài nguyên.
Sự phụ thuộc vào một số ít đầu mối xử lý lớn cũng bộc lộ rủi ro. Đêm 23/01/2025, gần 100 xe chở rác từng ùn ứ trước cổng Khu liên hợp Đa Phước khi nơi này tạm dừng tiếp nhận do công nhân ngừng việc, buộc thành phố phải khẩn cấp chuyển rác sang Khu liên hợp Tây Bắc cách đó khoảng 40 km. ThS Nguyễn Trung Duy, Viện Quy hoạch Xây dựng thuộc Sở Quy hoạch và Kiến trúc TP HCM, gọi đây là bài toán “an ninh chất thải”: khi hệ thống phụ thuộc vào số ít nơi tiếp nhận, sự cố ở một cơ sở có thể lan thành rủi ro cho toàn thành phố.
TS Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ xử lý môi trường ARC-V, nhìn nhận chôn lấp có vốn đầu tư thấp, dễ triển khai nếu còn quỹ đất, nhưng chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt. “Cái giá phải trả nằm ở nhiều thập kỷ sau”, ông nói, nhắc đến nguy cơ từ nước rỉ rác và khí methane phát sinh trong quá trình phân hủy.
Nguyễn Lan (tổng hợp)