Sau trận lũ quét tháng 9/2024, 37 hộ dân làng Nủ, huyện Bảo Yên cũ, tỉnh Lào Cai mất toàn bộ nhà cửa. Gần ba tháng sau, khu Làng Nủ mới hoàn thành trên vị trí an toàn, giữ bản sắc kiến trúc Tày và giành Giải Vàng Kiến trúc quốc gia 2024–2025.
- Kinh tế Trung Quốc suy yếu khiến làn sóng sa thải và thất nghiệp lan rộng trong giới trẻ
- 29 Tết và chuỗi tám năm liên tiếp vắng bóng ngày 30 tháng chạp
- Tổng thư ký NATO và giới chức Mỹ nêu ước tính thương vong của binh sĩ Nga
Tái định cư sau thiên tai: từ khẩn cấp đến bền vững
Thiên tai xảy ra trong đêm mưa lớn đã xóa sổ gần như toàn bộ làng Nủ. Người dân phải di dời khẩn cấp. Nhà cửa, tài sản và không gian sinh hoạt truyền thống bị cuốn trôi. Yêu cầu đặt ra cho chính quyền địa phương là nhanh chóng ổn định đời sống nhưng không lặp lại rủi ro cũ.
UBND tỉnh Lào Cai phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam huy động nguồn lực xã hội để xây dựng khu tái định cư mới. Nhóm kiến trúc sư do KTS Hoàng Thúc Hào chủ trì tham gia thiết kế miễn phí. Quyết định triển khai được đưa ra nhanh, song vẫn bảo đảm quy trình khảo sát và thẩm định.
Điểm đáng chú ý là dự án không chỉ hướng đến dựng lại 37 căn nhà. Mục tiêu là tái thiết một cộng đồng hoàn chỉnh, có hạ tầng kỹ thuật, trường học, nhà sinh hoạt cộng đồng và định hướng sinh kế. Cách tiếp cận này giúp khu tái định cư tránh tình trạng tạm bợ, thiếu gắn kết.
Lựa chọn địa điểm và quy hoạch giảm thiểu rủi ro
Bài học từ lũ quét khiến việc lựa chọn vị trí mới được thực hiện thận trọng. Các chuyên gia địa chất khảo sát nhiều khu vực trước khi thống nhất phương án. Một số địa điểm ban đầu bị loại vì nguy cơ sạt lở khi mưa lớn kéo dài.
Khu đất được chọn nằm trên một quả đồi sim cách làng cũ khoảng 2 km. Địa hình mở, tránh chân núi cao, bảo đảm thoát nước tự nhiên và hạn chế gió lốc. Tầm nhìn rộng không chỉ mang ý nghĩa cảnh quan mà còn tạo cảm giác an toàn tâm lý cho cư dân.
Trên diện tích khoảng 10 ha, quy hoạch tôn trọng địa hình hiện hữu. Đường nội bộ uốn theo sườn đồi thay vì san lấp toàn bộ mặt bằng. Các điểm giao cắt trở thành sân nhỏ sinh hoạt chung. Thảm thực vật được giữ lại tối đa, góp phần ổn định môi trường và giảm xói mòn đất.
Không gian làng được chia thành các xóm nhỏ quây quần theo phong tục truyền thống. Trung tâm bố trí nhà cộng đồng và trường học. Cấu trúc này vừa thuận tiện tổ chức sinh hoạt, vừa duy trì nếp sống quen thuộc.
Kiến trúc Tày tiếp biến trong bối cảnh vật liệu mới
Làng Nủ áp dụng vật liệu tiết kiệm, dễ sửa chữa khi cần. (Ảnh: Báo Khai Mở)
Thách thức lớn của dự án là cân bằng giữa tiến độ thi công và bảo tồn bản sắc. Nhà sàn Tày truyền thống vốn làm bằng gỗ tự nhiên. Tuy nhiên, điều kiện vật liệu và yêu cầu thời gian buộc nhóm thiết kế tìm giải pháp thay thế.
Phương án được lựa chọn là nhà sàn cải tiến với kết cấu bê tông lắp ghép hai tầng. Hình thức mái ba gian, mái xòe rộng và cầu thang đặt bên hông vẫn được giữ nguyên. Không gian tổ chức theo cấu trúc nhà chính và nhà phụ, kết nối với sân vườn.
Tầng dưới là không gian mở để sinh hoạt cộng đồng nhỏ và làm thủ công. Tầng trên là không gian ở. Bốn cột cái bằng bê tông thay thế cột gỗ truyền thống. Khung mái thép thiết kế theo dáng vì kèo gỗ, bảo đảm hình thức quen thuộc nhưng tăng độ bền.
Vật liệu được chọn theo tiêu chí bền, dễ bảo trì và phù hợp điều kiện vùng cao. Phương án sơn giả gỗ không được áp dụng do chi phí bảo dưỡng cao. Thay vào đó là màu nâu gỗ đơn giản, tạo cảm giác ấm cúng và tiết kiệm.
Thi công thần tốc và sự phối hợp đa bên
Với quy mô tương tự, thiết kế thường kéo dài khoảng hai tháng và thi công từ sáu đến chín tháng. Làng Nủ hoàn thành thiết kế trong chưa đầy một tháng và thi công trong gần ba tháng.
Giải pháp lắp ghép giúp rút ngắn tiến độ. Cột, dầm và panel sàn được sản xuất tại nhà máy, sau đó vận chuyển đến công trường lắp dựng. Hệ móng theo nguyên lý rễ cây giúp tăng độ ổn định và giảm chi phí. Mái lợp tôn dập vân ngói vừa bảo đảm thẩm mỹ truyền thống, vừa thuận tiện bảo trì.
Toàn bộ quá trình diễn ra song song giữa thiết kế và thi công. Khi mặt bằng được san lấp, bản vẽ chi tiết vẫn tiếp tục hoàn thiện. Các cuộc họp trực tuyến diễn ra liên tục để xử lý vướng mắc phát sinh. Công trình hoàn thành ngày 22/12/2024, vượt kế hoạch đề ra.
Sau khi bàn giao, 37 hộ dân chuyển về sinh sống ổn định. Nhà cộng đồng và trường học được sử dụng thường xuyên. Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc quốc gia đánh giá Làng Nủ là đồ án kiến trúc xã hội tiêu biểu giai đoạn 2024–2025.
Từ góc nhìn quy hoạch, Làng Nủ là minh chứng cho việc tái định cư sau thiên tai cần đặt yếu tố an toàn, bản sắc và sinh kế vào cùng một chiến lược. Tái thiết không chỉ là phục hồi vật chất, mà là xây dựng lại niềm tin và nền tảng phát triển dài hạn.
Theo: Khai Mở