Chai lá cong, loài cây đặc hữu chỉ có tại dải cát miền Trung, đang biến mất dần. Giới khoa học khẩn thiết kêu gọi bảo vệ 13 cây cổ thụ quý giá còn lại.

Đặc điểm sinh thái và giá trị của chai lá cong ven biển

Giữa những dải cát khắc nghiệt tại miền Trung Việt Nam, có một loài cây mang tên chai lá cong, hay còn gọi là sao lá cong, đang âm thầm tồn tại như một chứng nhân của thời gian. Tên khoa học của loài này là Shorea falcata, một thành viên thuộc họ Dầu, sinh trưởng chủ yếu trên các đụn cát ven biển nơi có điều kiện khí hậu vô cùng nắng gió. Điểm đặc trưng nhất để nhận diện chính là hình dáng lá dài hoặc hình trứng với phần phiến lá lệch, không đối xứng, tạo nên dáng cong tự nhiên mà người dân địa phương dùng để đặt tên cho cây.

Về mặt giá trị, loại gỗ này từ lâu đã nổi tiếng với độ bền chắc vượt trội, thậm chí được người dân ví von là “cứng như sắt” sau khi được phơi khô. Theo các tài liệu ghi chép tại địa phương, gỗ chai lá cong thường xuyên được sử dụng trong việc xây dựng kèo cột nhà, đóng giường tủ và đặc biệt là đóng tàu thuyền nhờ khả năng chịu đựng thời tiết khắc nghiệt. Thân cây còn tiết ra một loại nhựa dạng cục, khi trộn với nhựa dầu rái sẽ tạo thành hỗn hợp quan trọng để xảm ghe thuyền của ngư dân.

Không chỉ có giá trị kinh tế, loài cây này còn đóng vai trò không thể thay thế trong hệ sinh thái ven biển nhờ bộ rễ sâu và tán rộng giúp chắn gió, giữ đất. Nhà thực vật học J.E. Vidal là người đầu tiên thu mẫu và công bố về loài này vào năm 1962 tại bán đảo Cam Ranh. Sự hiện diện của chúng không chỉ là nguồn gen quý hiếm phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn gắn liền với đời sống tâm linh, nơi những cây cổ thụ thường được bảo vệ nghiêm ngặt quanh các đình, miếu.

Xác ve sầu bị tạm giữ tại Lạng Sơn do thiếu chứng từ nguồn gốc
Loại gỗ từng được đánh giá rất cao bởi độ chắc, bền và khả năng chịu đựng thời tiết khắc nghiệt ấy đến từ cây chai lá cong. (Ảnh: Chụp màn hình báo CafeF)

Thách thức trong việc duy trì quần thể cây cổ thụ

Hiện nay, số lượng chai lá cong cổ thụ đã giảm xuống mức báo động, khiến giới khoa học phải đưa ra những cảnh báo khẩn cấp về sự sinh tồn của loài. Theo số liệu từ các nhà khoa học thuộc Đại học Huế, toàn Việt Nam hiện chỉ còn khoảng 13 cây cổ thụ, tập trung chủ yếu tại thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên và một số khu vực lân cận. Những cây “mẹ” này có tuổi đời hàng trăm năm, cao từ 30 đến 40 mét với đường kính thân lớn hơn 1 mét, là nguồn cung cấp hạt giống duy nhất cho tương lai.

Mặc dù các cây cổ thụ vẫn ra hoa và kết quả đều đặn hàng năm, nhưng thực tế đáng lo ngại là hầu như không ghi nhận sự tái sinh tự nhiên của cây con ở khu vực xung quanh. Tại xã Xuân Cảnh, 10 cây cổ thụ còn lại đang phải đối mặt với tình trạng nền đất yếu, thường xuyên bị xói lở và sụt lún cát, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của cây. Nếu các cây “mẹ” này mất đi, nguồn gen đặc hữu duy nhất trên thế giới của loài gỗ này sẽ vĩnh viễn biến mất.

Trước tình hình này, các đơn vị chuyên môn đã đề xuất phương án bảo tồn song song: bảo vệ nghiêm ngặt tại chỗ và chủ động nhân giống. Việc thu gom hạt giống để ươm trồng tại các khu vực phù hợp được xem là giải pháp then chốt để duy trì quần thể. Điển hình như cây chai lá cong gần 400 tuổi tại Cam Ranh đã được công nhận là Cây di sản, một nỗ lực nhằm khẳng định giá trị và bảo vệ loài gỗ quý này trước nguy cơ chỉ còn trong ký ức.

Theo: CafeF

Từ Khóa: