Nguyễn Trãi, quân sư của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và tác giả Bình Ngô đại cáo, được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới nhờ những người đóng góp về tư tưởng, chính trị và văn học để lại cho dân tộc Việt Nam.

Năm 1980, tổ chức UNESCO thông qua nghị quyết phối hợp Việt Nam tổ chức kỷ niệm 600 năm ngày sinh của ông, ghi nhận những đóng góp nổi bật cho văn hóa, giáo dục và tư tưởng dân tộc. Nguyễn Trãi sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, xuất thân từ một gia đình có truyền thống khoa bảng và tinh thần yêu nước sâu.

Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai, sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, trong một gia đình có truyền thống bảng khoa và tinh thần yêu nước vững chắc. Cha ông là Nguyễn Phi Khánh, một nho sĩ có đương thời, còn mẹ là Trần Thị Thái, con gái thứ ba của quan Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán.

Ngay từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học và sớm bộc lộ hướng lớn lao. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ, một năm sau được bổ sung chức năng Ngự sử đài chánh trưởng. Tuy nhiên, năm 1407, quân Minh xâm lược Đại Việt rơi vào ách đô hộ suốt hai mươi năm sau đó.

Mang khát vọng cứu nước, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn để theo phò Bình Định vương Lê Lợi trong buổi đầu gian khó. Tại đây, ông là người kế thừa cuốn sách Bình Ngô, trình bày chiến lược chiến đấu đặc biệt và nhanh chóng trở thành thành viên chiến lược quan trọng của quân đội.

10 năm khởi động Lam Sơn, Nguyễn Trãi suốt dọc kế hoạch chiến lược quân sự, vừa trực tiếp soạn thảo nhiều thư từ ngoại giao gửi tướng lĩnh vực nhà Minh. Ông kết hợp sức mạnh quân sự với nghệ thuật đánh vào lòng người, và những tư tưởng chính trị, quân sự, ngoại giao của ông được đánh giá là lời khuyên quan trọng đưa cuộc khởi nghĩa đến thắng lợi.

Sau khi đất nước giành lại độc lập, Nguyễn Trãi thay vua Lê Lợi soạn Bình Ngô đại cáo, tác phẩm được xem là ánh thiên cổ hùng văn của dân tộc. Văn bản này không chỉ tổng kết thắng lợi của cuộc chiến kháng quân Minh mà còn khẳng định mạnh mẽ quyền chủ, bản sắc và vị độc lập của Đại Việt.

Bản chữ Hán của Bình Ngô đại cáo phản ánh tư tưởng và khí phách dân tộc thời Lê sơ. (Ảnh minh họa: Khai Mở)

Không dừng lại lời khuyên giành độc lập, Nguyễn Trãi tiếp tục tham gia xây dựng đất nước dưới triều Lê với mong muốn thực hiện lý tưởng duy tân và xây dựng nền thái bình lâu dài. Ông có nhiều đóng góp trong việc xây dựng nền tảng kinh tế, xã hội và xây dựng quan hệ hài hòa giữa triều đình với nhân dân.

Theo các nhà nghiên cứu, Nguyễn Trãi là một trong những nhà tư tưởng tiêu biểu của Việt Nam thời Hậu Lê, cùng hệ thống tư tưởng kết tinh từ Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Trong đó, Nho giữ vai trò chủ đạo nhưng luôn được ông vận dụng linh hoạt, phù hợp với hoàn cảnh thực tế của Đại Việt, và tinh thần yêu nước, thương dân, lấy nhân nghĩa làm gốc là điểm nổi bật xuyên suốt sự nghiệp của ông.

Đối với Nguyễn Trãi, sức mạnh của một quốc gia không chỉ ở binh lực mà còn ở lòng dân và sự đồng thuận xã hội. Quan điểm này có thể được thể hiện xuyên suốt trong sự nghiệp chính trị cũng như trong nhiều tác phẩm để đời của ông.

Ở lĩnh vực văn chính luận, Nguyễn Trãi để lại nhiều tác phẩm tiêu biểu như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo và Chí Linh sơn phú, được đánh giá cao nhờ lập luận chặt chẽ và sắc nhọn. Trong lĩnh vực lịch sử và địa lý, ông gắn liền với Lam Sơn thực lục chép về 10 năm khởi nghiệp, cùng dư địa chí, bộ sách địa lý cổ nhất của Việt Nam vẫn được lưu giữ đến ngày nay.

Trong lĩnh vực thơ ca, Nguyễn Trãi để lại dấu ấn sâu đậm với Ức Trai thi tập gồm 105 bài chữ thơ Hán, trong đó có tác phẩm nổi tiếng Côn Sơn ca. Ông còn để lại Quốc âm thi tập gồm 254 bài thơ chữ Nôm, được xem là tập thơ Nôm cổ nhất còn lại của Việt Nam, và chính với tác phẩm này, ông được đánh giá là người đặt nền móng cho nền văn học chữ Nôm.

Chính những cống hiến bền bỉ đã đưa Nguyễn Trãi trở thành một trong những anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Năm 1980, ông được UNESCO tôn vinh là Danh nhân văn hóa thế giới, và đến nay, nhiều di tích thờ ông vẫn được tồn tại, tên ông cũng được đặt cho nhiều tuyến đường và trường học trên khắp cả nước.

Minh Tâm (tổng hợp)

Từ Khóa: