Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cùng các cơ quan an ninh nước này đã không ngăn được một quyết định tấn công tàu hàng ở Hormuz, khiến thỏa thuận hòa bình vừa ký với Washington bị phá vỡ.

Đầu tháng 7, khi ông Pezeshkian đang ở Iraq dự lễ tang cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, lực lượng Iran tấn công ba tàu hàng tại eo biển Hormuz, trong đó một tàu chở khí hóa lỏng của Qatar bốc cháy. Tính theo giờ Hà Nội, vụ việc xảy ra rạng sáng 7/7; sáng hôm sau, Mỹ tiến hành không kích trả đũa, đưa hai nước trở lại giao tranh.

Ông Hossein Taeb tham dự cuộc họp quan trọng diễn ra tại Iran. (Ảnh minh họa: MUC)

Ông Pezeshkian lập tức gọi cho tướng Ahmad Vahidi, Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), để yêu cầu giải thích. Theo năm quan chức Iran và hai thành viên IRGC được New York Times dẫn lời, ông Vahidi nói không ra lệnh và cũng không biết trước vụ tấn công; Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cơ quan phụ trách chiến sự và đàm phán, cũng không được báo trước.

Khoảng trống trong cơ chế chỉ huy

Thỏa thuận Mỹ – Iran được ký hồi tháng 6, sau đợt giao tranh bắt đầu từ cuối tháng 2 và kết thúc bằng bản ghi nhớ giữa hai bên. Sau khi cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei thiệt mạng, con trai ông, Mojtaba Khamenei, lên kế vị nhưng gần như vắng bóng trước công chúng, làm suy yếu vai trò phân xử mâu thuẫn vốn thuộc về người đứng đầu tối cao.

Cuộc rà soát an ninh sau vụ tấn công xác định Hossein Taeb là người ra quyết định, theo ba quan chức Iran nói với New York Times. Ông Taeb từng đứng đầu cơ quan tình báo IRGC, bị bãi nhiệm năm 2022 rồi tái xuất sau khi ông Ali Khamenei qua đời; ba quan chức Iran cho biết ông phản đối thỏa thuận với Mỹ ngay từ đầu và có vai trò lớn trong việc đưa Mojtaba Khamenei lên kế vị.

“Tướng Ahmad Vahidi, Tư lệnh IRGC, khẳng định không hay biết trước vụ tấn công tàu hàng.” ( Ảnh minh họa: MUC)

Sau vụ việc, ông Taeb được bổ nhiệm đứng đầu lực lượng dân quân Basij. Trong khi đó, các chỉ huy tại thực địa được cho là đã dựa vào một mệnh lệnh cho phép tấn công tàu vi phạm quyền kiểm soát của Iran ở Hormuz mà không cần trung ương phê duyệt trước.

Bộ tư lệnh Khatam al-Anbiya của IRGC cũng không đứng ra nhận trách nhiệm như thông lệ. Iran sau đó phải cải tổ Hội đồng An ninh Quốc gia, đưa cựu tư lệnh Vệ binh Cách mạng Mohsen Rezaei lên đứng đầu để tìm cách hòa giải giữa các phe.

Nghịch lý nằm ở chỗ Tehran vừa muốn duy trì đối thoại, vừa để phe cứng rắn tạo ra một hành động có khả năng phá vỡ chính thỏa thuận mà chính quyền đã ký. Alireza Namvar Haghighi, chuyên gia về Iran và cựu quan chức vẫn giữ quan hệ gần gũi với giới chức nước này, nhận định: “Cuộc tấn công vào tàu hàng được thực hiện nhằm phá hỏng bản ghi nhớ đã ký với chính quyền Tổng thống Donald Trump, đồng thời triệt tiêu mọi khả năng đàm phán và đạt thỏa thuận trong tương lai”.

Đến cuối tuần trước, phe chủ trương leo thang, trong đó có chuẩn tướng Seyyed Majid Mousavi, Tư lệnh không quân IRGC, dường như chiếm ưu thế trước phe ủng hộ đàm phán do ông Pezeshkian và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu. Mahdi Mohammadi, cố vấn cấp cao của ông Ghalibaf, nói: “Cuộc chiến giữa Iran và Mỹ đã bước vào giai đoạn leo thang mới”.

Diễn biến nội bộ đó cũng tác động tới cuộc họp giữa Iran và các nước Vùng Vịnh về quản lý Hormuz, dự kiến diễn ra tại Salalah, Oman, ngày 14/9 nhưng bị hoãn vô thời hạn hôm 13/9 theo thông báo của Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi. Ả Rập Xê Út được cho là đề nghị sửa đổi thỏa thuận vì lo ngại ảnh hưởng lâu dài tới toàn khối, còn Bahrain từ chối tham dự.

Giá dầu Brent sau đó tăng lên khoảng 107 USD/thùng, cao nhất kể từ tháng 5, cho thấy một quyết định xuất phát từ bất đồng trong hệ thống chỉ huy có thể nhanh chóng tạo tác động vượt khỏi phạm vi Iran.

Vũ Quyến (tổng hợp).

Từ Khóa: