TP.HCM – Cộng đồng người Hoa di cư từ Cù Lao Phố về vùng rạch Bến Nghé sau loạn Tây Sơn đã dựng nên một khu chợ vượt tầm mọi tiêu chuẩn của Nam Kỳ thế kỷ 18.

Khu chợ ấy lớn đến mức người Việt bản địa chỉ cần gọi thẳng: Chợ Lớn. Cái tên không hoa mỹ, không trừu tượng, nhưng nó sống sót qua hàng thế kỷ, từ tên một ngôi chợ trở thành danh xưng của cả một vùng đô thị nay bao trùm Quận 5, Quận 6, Quận 10 và một phần Quận 11 cũ.

Trước khi Chợ Lớn hình thành, trung tâm thương mại lớn nhất Nam Bộ nằm ở Cù Lao Phố, Biên Hòa, Đồng Nai. Cộng đồng người Hoa đóng vai trò chủ chốt ở đó, cho đến khi các cuộc xung đột giữa phong trào Tây Sơn và chúa Nguyễn Ánh vào những năm 1776 và 1782 biến Cù Lao Phố thành chiến trường, khiến toàn bộ cơ sở thương mại bị tàn phá.

Cộng đồng thương nhân người Hoa buộc phải xuôi dòng sông Đồng Nai, chọn vùng bến Bình Đông dọc rạch Bến Nghé làm nơi định cư mới. Mạng lưới kênh rạch chằng chịt ở đây thuận lợi cho giao thương đường thủy và vận chuyển hàng hóa từ lục tỉnh miền Tây, và chính điều đó quyết định vị trí đặt nền móng cho Chợ Lớn.

Khu chợ trung tâm mà cộng đồng người Hoa lập ra tại vùng đất mới có diện tích, hàng hóa và mật độ buôn bán vượt xa mọi chợ nhỏ lẻ phân tán của người Việt bản địa thời bấy giờ. Người Việt gọi thẳng quy mô đó bằng hai từ: Chợ Lớn. Người Hoa có tên riêng là “Đề Ngạn” – nghĩa là bờ đê – nhưng danh xưng Chợ Lớn dần áp đảo và được cả hai cộng đồng lẫn chính quyền chấp nhận.

Bước sang thế kỷ 19, thương mại lúa gạo bùng nổ đã nâng Chợ Lớn lên tầm một đô thị độc lập. Năm 1879, chính quyền thực dân Pháp chính thức thành lập “Thành phố Chợ Lớn” (Ville de Cholon), tồn tại song song với Thành phố Sài Gòn cho đến năm 1931, khi tổng thống Pháp ký sắc lệnh sáp nhập hai đô thị thành “Khu Sài Gòn – Chợ Lớn”.

Hình ảnh vật lý còn lại rõ nhất của cái tên Chợ Lớn ngày nay là chợ Bình Tây. Thương gia Quách Đàm, người làm giàu từ thu mua lúa gạo, đã bỏ tiền túi mua đầm lầy ở khu vực Bình Tây, san lấp rồi cho xây một ngôi chợ mới theo phong cách Á Đông kết hợp kỹ thuật bê tông cốt thép phương Tây, khánh thành năm 1928. Tiểu thương từ khu chợ cũ dời về đây, người dân gọi là “chợ Lớn Mới”, rồi từ “Mới” rụng dần theo thời gian.

Khoảng cách giữa tên gọi và thực thể ở đây không phải nghịch lý, mà là bằng chứng của sức sống ngôn ngữ: một cái tên mô tả kích thước vật lý đã vượt qua chính kích thước ấy, trở thành ký ức đô thị và bản sắc cộng đồng của cả một vùng phương Nam.

Bùi Hà (tổng hợp)

Từ Khóa: