Washington gắn thỏa thuận hạt nhân vừa ký với Ả Rập Xê Út vào yêu cầu bình thường hóa quan hệ với Israel, đẩy Riyadh vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.

Thỏa thuận được hai bên ký ngày 22/7 (giờ Mỹ), nhưng ngay sau đó Tổng thống Donald Trump lập tức đặt thêm điều kiện: Ả Rập Xê Út phải bình thường hóa quan hệ với Israel theo Hiệp định Abraham thì mới có thể tiến tới hợp tác hạt nhân đầy đủ. Đến hôm qua, Riyadh vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức, trong khi giới quan sát cho rằng khoảng cách giữa hai lập trường là quá lớn để dễ dàng thu hẹp.

Hiệp định Abraham vốn do chính ông Trump làm trung gian vào năm 2020 nhằm bình thường hóa quan hệ giữa Israel với một số quốc gia Ả Rập. Với Ả Rập Xê Út, thỏa thuận hạt nhân mang lại lợi ích rõ rệt: giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch cho nhu cầu trong nước, từ đó có thêm dư địa để tăng xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt. Tuy nhiên, cái giá đi kèm – bình thường hóa với Israel – lại chạm vào một lằn ranh mà Riyadh nhiều năm qua luôn giữ vững.

Chính quyền Riyadh từ trước đến nay khẳng định việc bình thường hóa với Tel Aviv chỉ có thể diễn ra sau khi có một lộ trình rõ ràng cho nhà nước Palestine. Nhưng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu liên tục bác bỏ ý tưởng nhà nước Palestine, cho rằng điều này đe dọa an ninh của Israel. Đây là rào cản đầu tiên và cũng là rào cản khó gỡ nhất.

Bất đồng giữa hai bên còn sâu hơn vấn đề Palestine. Theo phân tích của TS Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group – đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, khu vực Trung Đông – Ả Rập hiện phân làm hai phe với cách nhìn khác biệt về Iran và về chính Israel.

Phe thứ nhất là liên minh các nước thuộc dòng Abraham, do Israel và UAE dẫn dắt, gắn bó chặt chẽ với Washington và có lúc mở rộng hợp tác quốc phòng, năng lượng, thương mại với Hy Lạp, Ấn Độ. Phe thứ hai là liên minh Hồi giáo dòng Sunni gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan, có thời điểm còn có Ai Cập. Mức độ gắn kết trong từng phe thể hiện rõ qua hành động thực tế: Pakistan từng điều mười ba nghìn binh sĩ cùng nhiều chiến đấu cơ hỗ trợ Ả Rập Xê Út theo hiệp ước phòng thủ chung, còn Israel chủ động đề nghị hỗ trợ UAE phòng không khi nước này bị Iran tấn công.

Cả hai phe đều coi Iran là mối đe dọa, nhưng chọn cách ứng phó trái ngược nhau. Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn vừa răn đe Iran vừa giữ kênh ngoại giao để đi đến thỏa hiệp, trong khi Israel và UAE xem Iran là kẻ thù cần đối đầu trực diện, không khoan nhượng. Bên cạnh đó, liên minh Hồi giáo ngày càng đoàn kết phản đối điều mà họ gọi là quyền lực không bị kiểm soát của Israel, trải dài từ Gaza, bờ Tây đến Syria, Li Băng.

Một sự việc cụ thể cho thấy rõ hố sâu giữa hai phe: tháng 9/2025, Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas ngay bên trong Qatar, nhưng Mỹ không đưa ra phản ứng nào. Sự im lặng đó khiến các nước Hồi giáo lo ngại Israel có thể trở thành một thế lực gây bất ổn giống Iran, mà Washington sẽ không hoặc không thể kiềm chế. Với những bất đồng chồng chất như vậy, khả năng Ả Rập Xê Út chấp nhận bình thường hóa với Israel trong ngắn hạn là rất mong manh.

Ngay cả khi Riyadh gật đầu, thỏa thuận vẫn phải vượt thêm một cửa ải khác tại Washington: sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ, nơi vốn đã tồn tại nhiều ý kiến chỉ trích thỏa thuận này.

Nội dung đã ký cho phép Ả Rập Xê Út về lâu dài tự làm giàu uranium để phát triển năng lượng hạt nhân, trong khi phần lớn quốc gia có chương trình hạt nhân dân sự chỉ được nhập khẩu uranium chứ không tự làm giàu. Đặt trong bối cảnh Trung Đông – Ả Rập vốn nhiều biến động, đặc quyền này của Riyadh làm dấy lên lo ngại về khả năng nước này tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân.

Lo ngại đó không phải không có căn cứ. Năm 2018, trong một cuộc phỏng vấn truyền hình, Thái tử Ả Rập Xê Út Mohammed bin Salman từng tuyên bố: “Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn rằng nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt”.

Nếu Riyadh xúc tiến làm giàu uranium, nhiều khả năng các bên khác trong khu vực cũng sẽ tìm cách đạt năng lực tương tự, khiến cục diện càng khó lường. Israel, vốn đã bất đồng sâu sắc với Riyadh, chắc chắn không muốn Ả Rập Xê Út có bất kỳ cơ hội nào tiến gần vũ khí hạt nhân, nên nhiều khả năng sẽ tìm cách cản trở chương trình này bằng mọi biện pháp có thể.

Vấn đề còn kéo theo hệ lụy cho đàm phán Mỹ – Iran. Trở ngại then chốt giữa hai nước là chương trình hạt nhân của Tehran: Washington đòi tiếp quản toàn bộ nhiên liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran, còn Tehran bác bỏ với lý do số nhiên liệu này phục vụ mục đích dân sự. Nếu Ả Rập Xê Út được phép tự làm giàu uranium, Iran sẽ có thêm lý do để từ chối yêu cầu của Mỹ, khiến tiến trình đàm phán vốn đã bế tắc càng trở nên xa vời.

Thực địa cho thấy khu vực chưa hề lắng xuống. Theo CNN, lực lượng Houthi ở Yemen hôm 25/7 thông báo đã tấn công các cơ sở của Ả Rập Xê Út ở bờ biển Đỏ, chỉ một ngày sau khi Ả Rập Xê Út không kích trả đũa việc Houthi tập kích tàu thương mại. Chiến sự Trung Đông vì vậy tiếp tục leo thang với một mặt trận mới giữa Houthi và Ả Rập Xê Út, đúng vào thời điểm thỏa thuận hạt nhân Mỹ – Ả Rập Xê Út vừa ký kết còn ngổn ngang điều kiện chưa có lời giải.

Phạm Mai (tổng hợp)

Từ Khóa: