Từ hơn 1.000 năm trước, Trương Duyệt – Tể tướng triều Đường – đã chỉ ra cách sử dụng tiền để tiền không trở thành tai họa. Năm câu chuyện lịch sử xoay quanh đạo, đức, nghĩa, lễ, nhân cho thấy bí quyết làm giàu bền vững của người xưa không nằm ở tích trữ, mà ở cách tiêu tiền đúng đạo lý.
- 10 giờ phẫu thuật duỗi thẳng lưng cho người đàn ông cột sống cong như cành cây
- Chiêu trò chiếm đoạt tiền vé tinh vi của nhân viên khu nghỉ dưỡng
- Hé lộ những kịch bản hành động tiềm tàng của Mỹ đối với Iran
1. Đạo: Làm chủ đồng tiền thay vì để tiền chi phối cuộc đời
Trong “Tiền bản thảo”, Trương Duyệt không phủ nhận giá trị của tiền. Ngược lại, ông thừa nhận tiền đem lại cái ăn, cái mặc, mái nhà và sự tự do lựa chọn cuộc sống. Nhưng điều khiến ông cảnh báo chính là việc con người dễ đánh mất bản thân khi coi tiền là mục tiêu tối thượng. Tiền khi ấy không còn là công cụ, mà trở thành thứ điều khiển hành vi và số phận.
Phạm Lãi là minh chứng điển hình cho việc làm chủ đồng tiền. Sau khi giúp Việt vương Câu Tiễn phục quốc, ông rời bỏ quyền lực, bắt đầu cuộc đời mới bằng hai bàn tay trắng. Trong kinh doanh, Phạm Lãi liên tục tạo dựng gia sản lớn, nhưng cũng liên tục buông bỏ. Ba lần tích lũy nghìn lượng vàng, ba lần phân tán, không phải vì ông coi nhẹ tiền, mà vì ông hiểu rõ giới hạn của nó.
Người xưa cho rằng, tiền giống như nước: phải chảy thì mới trong. Khi tiền được lưu thông đúng lúc, nó tạo ra cơ hội mới. Khi bị giữ chặt bằng lòng tham, nó trở thành gánh nặng tinh thần. Đạo dùng tiền của Phạm Lãi cho thấy, chỉ khi con người đứng trên tiền, tiền mới sinh ra tiền.
2. Đức: Khi không tôn thờ tiền bạc, tiền lại đến lâu dài
Câu chuyện Lý Giác phản ánh một nghịch lý quen thuộc: người không xem tiền là báu vật lại dễ giàu hơn người quá coi trọng tiền. Buôn bán lương thực, Lý Giác để khách tự cân đong, không gian lận, không chạy theo giá cả thị trường, mỗi đấu chỉ lấy lãi hai xu để phụng dưỡng cha mẹ.
Trong bối cảnh nhiều thương nhân dùng mánh khóe để trục lợi, cách làm của Lý Giác bị coi là “không khôn ngoan”. Nhưng theo thời gian, sự trung thực ấy tạo ra uy tín. Người mua tin tưởng, quay lại nhiều lần, gia sản vì thế tích lũy một cách tự nhiên. Lý Giác sống hơn trăm tuổi, sức khỏe tốt, cả đời không đổi nghề, được người xưa xem là người “đắc phúc”.
Đức trong cách dùng tiền không chỉ nằm ở việc không gian lận, mà còn ở thái độ không coi tiền là thước đo duy nhất của thành công. Khi con người buông bớt tâm tham, tiền không còn là áp lực, mà trở thành kết quả tất yếu của sự tử tế.
3. Nghĩa: Không giữ tiền bất minh để giữ trọn phúc phần
Tú tài họ Chu là người nghèo nhưng không nghèo nhân cách. Khi phát hiện hai nén bạc trong nhà thuê, ông không coi đó là vận may, mà là thử thách. Việc viết chữ lên bạc rồi ném xuống sông thể hiện rõ quan điểm: tiền không minh bạch thì không thể giữ.
Câu chuyện sau đó khiến nhiều người suy ngẫm. Hai nén bạc được nhập kho phủ, rồi quay trở lại với tú tài Chu trong ngày ông thi đỗ cử nhân. Với người xưa, đó không đơn thuần là sự trùng hợp, mà là biểu hiện của “tiền hợp nghĩa tìm đúng chủ”.
“Người quân tử yêu tiền, dùng đạo để lấy” không phải lời răn cổ hủ, mà là nguyên tắc giúp con người tránh khỏi cám dỗ. Khi từ chối tiền bất nghĩa, tú tài Chu giữ được sự thanh thản, và con đường công danh của ông cũng vì thế mà hanh thông. Người xưa tin rằng, phúc báo đến từ những lựa chọn tưởng như thiệt thòi trước mắt.
4. Lễ: Không tham lợi nhỏ để giữ chữ tín lâu dài
Tạ Đình Ân được nhớ đến như một thương nhân nghĩa khí bởi những việc tưởng rất nhỏ. Khi phát hiện khách trả thừa tiền, ông không giữ lại, mà kiên nhẫn đi tìm để hoàn trả. Hành động ấy thể hiện chữ “lễ”: biết tôn trọng người khác và tự trọng chính mình.
Trong kinh doanh, chữ tín là tài sản vô hình. Sự trung thực của Tạ Đình Ân khiến khách hàng cảm phục, trở thành bạn hàng lâu dài và giới thiệu thêm nhiều mối làm ăn mới. Chỉ trong chưa đầy 20 năm, ông trở thành đại phú Phủ Châu, không nhờ thủ đoạn, mà nhờ danh tiếng tích lũy từ những lựa chọn đúng đắn.
Người xưa hiểu rằng, tham lợi nhỏ có thể mang lại cái lợi tức thời, nhưng cái giá phải trả là uy tín và tương lai. Không tham tiền của không phải của mình chính là cách bảo vệ con đường lâu dài của chính bản thân.
5. Nhân: Dùng tiền để giúp người, tiền sẽ quay lại theo cách khác
Hồ Tuyết Nham là hình mẫu cho chữ “nhân” trong kinh doanh. Khi một thương nhân lâm cảnh khốn cùng, sẵn sàng bán rẻ gia sản, ông không tận dụng cơ hội để trục lợi. Thay vào đó, ông mua lại tài sản với giá thị trường, cho phép chuộc lại khi có điều kiện.
Hồ Tuyết Nham kể câu chuyện chiếc ô trong mưa để giải thích lựa chọn của mình. Khi sẵn sàng che ô cho người khác, sẽ có ngày người khác che ô cho mình. Với ông, dùng tiền để cứu người không phải hành động từ thiện nhất thời, mà là đầu tư vào niềm tin và mối quan hệ lâu dài.
Sự nhân nghĩa ấy giúp Hồ Tuyết Nham được xã hội tin cậy, công việc kinh doanh ngày càng phát đạt. Người xưa tin rằng, tiền đi theo người có nhân. Khi tiền được dùng để giúp người vượt qua hoạn nạn, nó sẽ quay lại dưới hình thức bền vững và lâu dài hơn nhiều lần.
Theo: Vạn Điều Hay