Y học cổ truyền Việt Nam sử dụng rễ cỏ xước, còn gọi là Ngưu tất nam hoặc Thổ ngưu tất, trong nhiều bài thuốc hỗ trợ các vấn đề về viêm họng, xương khớp và tiết niệu.
- Bộ Y tế yêu cầu làm rõ ca tử vong tại cơ sở làm đẹp
- Cụ ông 92 tuổi chia vàng, tiền cho gần 50 con cháu
- Cánh gà có thực sự khiến trẻ dậy thì sớm như lời đồn?
Từ lâu, cây cỏ xước mọc phổ biến ở bãi đất hoang, bờ ruộng và ven đường làng, trong khi phần rễ được dùng làm dược liệu ở nhiều vùng miền. Vị thuốc này được mô tả có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi thủy thông lâm và được dùng trong các bài thuốc sắc uống.
Cỏ xước thuộc họ rau dền, thân mảnh, hơi vuông, cao khoảng một đến hai mét và có lông mềm bao phủ. Cả rễ, thân, lá đều được sử dụng trong y học cổ truyền, nhưng rễ được xem là phần có giá trị dược liệu cao, với vị đắng, chua, tính hơi lạnh và quy vào kinh can, thận.
Tên gọi dễ gây nhầm lẫn, công dụng lại khác nhau
Tên Ngưu tất nam có thể khiến cỏ xước bị nhầm với Ngưu tất bắc, một dược liệu có nguồn gốc từ Trung Quốc. Theo nội dung bài gốc, Ngưu tất bắc thiên về bổ can thận, mạnh gân cốt, còn rễ cỏ xước được sử dụng nổi bật với hướng thanh nhiệt, giải độc và lợi tiểu.
Sự khác biệt này cũng giải thích vì sao cỏ xước xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian. Rễ cây được dùng hỗ trợ các chứng viêm họng, đau nhức xương khớp do phong thấp, rối loạn kinh nguyệt, tiểu buốt và tiểu rắt; một số tài liệu còn ghi nhận các tác dụng chống viêm, kháng khuẩn, lợi tiểu, hỗ trợ bài sỏi, hạ đường huyết và giảm cholesterol.
Nhưng chính danh sách công dụng dài lại cần được đặt cạnh một thực tế khác. Các bài thuốc từ cỏ xước chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và tài liệu Đông y cổ truyền, chưa phải phác đồ được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ như thuốc tây y.
Rễ cỏ xước còn có tính hoạt huyết, thông kinh, nên việc tự ý dùng liều lớn hoặc kéo dài có thể tiềm ẩn nguy cơ với một số nhóm người, đặc biệt phụ nữ mang thai. Vì vậy, các bài thuốc từ dược liệu này được khuyến nghị sử dụng ở mức liều tham khảo và trong thời gian giới hạn, thay vì dùng tùy tiện, dài ngày.
Cỏ xước vì thế cho thấy một khoảng cách đáng chú ý: một loại cây thường bị xem là cỏ dại lại có phần rễ được sử dụng trong nhiều bài thuốc, nhưng giá trị đó không đồng nghĩa với việc có thể dùng dược liệu này thay thế điều trị y khoa.
Nguyễn Hiệp (tổng hợp)