Lạc tiên – loại dây leo mọc hoang quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam – được y học cổ truyền và giới chuyên môn ghi nhận có tác dụng an thần, hỗ trợ giấc ngủ và ổn định huyết áp, nhưng đi kèm không ít lưu ý khi sử dụng.

Bác sĩ chuyên khoa II Huỳnh Tấn Vũ, Đơn vị Điều trị Ban ngày, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM cơ sở 3, cho biết lạc tiên – còn gọi là chùm bao, nhãn lồng, lồng đèn, hồng tiên – có vị ngọt, hơi đắng, tính mát, công dụng tiêu viêm, lợi tiểu, an thần, thanh nhiệt. Hầu hết các bộ phận của cây, trừ rễ, đều được dùng làm dược liệu: thu hái phần trên mặt đất, rửa sạch, phơi khô rồi sắc nước hoặc pha rượu thuốc. Bài thuốc phổ biến nhất là dùng khoảng 16 g lạc tiên khô sắc uống trước khi ngủ khoảng một giờ, áp dụng cho người mất ngủ, suy nhược thần kinh kéo dài, kiên trì từ 7-14 ngày mới thấy hiệu quả rõ rệt.

Trong y học cổ truyền, lạc tiên (danh pháp khoa học Passiflora foetida L., họ Lạc tiên – Passifloraceae) là một trong 15 loài thuộc chi Passiflora hiện diện tại Việt Nam, mọc tự nhiên từ vùng trung du miền núi thấp đến đồng bằng cả ba miền, tập trung nhiều ở Quảng Ninh, Bắc Giang, Lạng Sơn. Đây là loài dây leo thân mềm, phủ lông tơ, quả tròn bọc trong lá bắc dạng lưới – đặc điểm giúp phân biệt với một số loài lạc tiên khác không mang tác dụng dược lý tương tự.

Theo Vinmec, thành phần hóa học của lạc tiên gồm vitamin A, vitamin C, protein, glucose, muối khoáng cùng các hoạt chất alkaloid, flavonoid, saponin. Nhóm alkaloid được xem là tác nhân chính kìm hãm hoạt động của hệ thần kinh trung ương, tạo cảm giác buồn ngủ tự nhiên. Trong khi đó, flavonoid – hoạt chất chống oxy hóa – được ghi nhận có vai trò hỗ trợ giãn mạch, cải thiện lưu thông máu và góp phần ổn định nhịp tim.

Từ nhiều thế kỷ trước, lạc tiên đã được dùng trong y học dân gian ở nhiều nước châu Á và Mỹ Latinh để trị mất ngủ, lo âu, đau đầu, hen suyễn. Tại Việt Nam, dược liệu này được ghi nhận trong Dược điển Việt Nam 5 với tên gọi Herba Passiflorae foetidae, thường dùng dưới dạng sắc nước uống hoặc phối hợp cùng các vị thuốc khác như lá vông, tâm sen, lá dâu để tăng hiệu quả an thần.

Điểm đáng chú ý là trong khi nhiều tài liệu ca ngợi lạc tiên giúp ổn định huyết áp nhờ flavonoid làm giãn mạch, chính dược liệu này lại nằm trong nhóm khuyến cáo không dùng cho người huyết áp thấp, theo tổng hợp từ nhiều nhà thuốc và cơ sở y tế. Nghịch lý nằm ở chỗ: cùng cơ chế giãn mạch giúp hạ huyết áp ở người cao huyết áp, hoạt chất này có thể khiến huyết áp vốn đã thấp tụt sâu hơn, gây chóng mặt, mệt mỏi.

Bác sĩ Huỳnh Tấn Vũ cũng lưu ý, dù là dược liệu lành tính, dùng sai liều lạc tiên vẫn có thể gây tác dụng ngược. Ông cho biết vị thuốc này có thể để lại một số phản ứng phụ như rối loạn vận động, mệt mỏi, lo lắng, bồn chồn, mất tỉnh táo, buồn nôn hoặc nhịp tim nhanh bất thường. Nói cách khác, công dụng “ổn định nhịp tim” chỉ phát huy khi dùng đúng liều khuyến nghị; lạm dụng có thể khiến chính hoạt chất từng được ca ngợi trở thành nguyên nhân gây rối loạn nhịp.

Nhóm chống chỉ định còn gồm trẻ em dưới 2 tuổi, phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người suy thận – những đối tượng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng loại thảo dược tưởng chừng vô hại này để chữa mất ngủ tại nhà.

Giữa vô vàn lời quảng cáo về thảo dược “thần kỳ”, câu hỏi đặt ra là liệu người dùng đã thực sự hiểu đúng liều lượng và giới hạn của loại cây quen thuộc này hay chưa.

Nguyễn Hiệp (tổng hợp)

Từ Khóa: